Smeerwortel, een wondermiddel?

In de beginjaren van de geitenboerderij gingen wij geregeld met de geiten wandelen in het bos rechtover het schamel huurboererijtje waar we waren ingetrokken. De geiten konden zich dan een uurtje tegoed doen aan het struikgewas. Niks beter om een geit gelukkig en gezond te houden. In de tuin hadden we ook een bed vol smeerwortel geplant. We noemden het niet smeerwortel, maar gebruikten de Engelse vertaling comfrey, omdat het niet de inlandse soort, Symphytum officinale L, betrof maar een geculitiveerde soort uit de Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum). We voederden het aan de geiten en maakten smeerwortelzalf. Ja, wat deden wij toen niet.
Hoe we oorspronkelijk aan het plantgoed geraakten, is reeds lang uit het geheugen gewist, maar waarom we er toe overgingen, had te maken met onze zoektocht naar oude en/of niet gangbare gewassen. In het geval van de smeerwortel was het boek Comfrey: Fodder, Food & Remedy van Lawrence D. Hills, Universe Books (1976) de aanleiding. Zoals de titel zegt, is smeerwortel tegelijkertijd voedergewas, voedsel en huismiddel. Geen enkel echt verhaal kan verteld worden zonder verbanden te leggen met het groter geheel. Met een officiële naam als Symphytum, afgeleid van het Griekse 'symphuo' dat 'verenigen' of terug verbinden betekent, kan dat trouwens moeilijk anders. 

Achtergrond

Het verhaal van de Russische smeerwortel begint toen Joseph Bush in 1771 ging werken als hoofdhovenier in de tuinen van Catherina II (de Grote) in St. Petersburg en geregeld smeerwotels naar huis opstuurde als tuinplanten.
Begin 1900 introduceerde Henry Doubleday, een Quaker pionier uit Essex, pas echt de Russische smeerwortel in Groot-Brittannië. Het was zijn droom dat de smeerwortel in de toekomst een hongerige wereld zou voeden, een visie die ontstond n.a.v. de Ierse (aardappel)hongersnood rond 1840.
Wat zijn Quakers? Quakers zijn leden van de religieuze beweging 'Religious Society of Friends'. Hun wortels liggen in de zeventiende eeuw, als christelijke Engelse afgescheurden. Quakers zijn gekend voor hun sociaal activisme, zij werkten in het verleden mee aan campagnes tegen de slavenhandel en voor o.a. de rechten van vrouwen, gevangenen en homoseksuelen. Een aantal organisaties, zoals Oxfam, Amnesty International en Greenpeace werden opgericht met medewerking van de Quakers.
Gefascineerd door de onderzoeken van Doubleday begon Lawrence D Hills in 1948 die smeerwortelsoort te telen. In 1954 richtte hij de Henry Doubleday Research Association (HDRA) op in Bocking (Essex). De HDRA, een vereniging gewijd aan de research en de promotie van het biologisch tuinieren en de landbouw, groeide in de jaren 1980 uit tot de grootste organisatie van biologische tuiniers, en in 2005 veranderde de naam in Garden Organic.
In 1973 leidde Lawrence's bezorgdheid rond de Europese wetgeving, die een aantal historische groentenvariëteiten dreigde te verbieden, wat een massaal verlies van genetische biodiversiteit zou veroorzaken, tot de oprichting van HDRA's databank van groentenzaden. Dit initiatief resulteerde in de eerste genenbank ter wereld voor groentenzaden, waar het zaad werd diepgevroren en voor eeuwig bewaard.

Voedergewas

Russische smeerwortel zit in dezelfde klas als luzerne op het vlak van voedingswaarde, maar geeft een veel hogere opbrengst. De oogst tussen begin april tot eind november levert 6 tot 8 sneden op, met een massa van 100 ton per hectare bij een slechte oogst en een 250 ton voor een goede.
De smeerwortel behoort tot de familie van de ruwbladigen, en is daardoor bestand tegen de waaier van virussen en aaltjes die vandaag moderne gewassen aantasten.
Het hoge eiwitgehalte van 24% in de droge stof en een laag ruwvezelgehalte van 10% (indien gesneden voor de bloemvorming), maakt het zeer geschikt voor varkens en kippen. Het is echter ook best bruikbaar voor paarden, koeien, schapen en geiten.
Smeerwortel is de snelst gekende aanmaker van plantaardig eiwit. De hoeveelheid eiwit die wordt bekomen van een hectare comfrey kan tot twintig keer groter zijn dan dat van sojabonen. Het is dus een gewas dat de wereld kan lichten uit haar chronisch tekort aan hoogwaardige eiwitten.
In termen van arbeid is smeerwortel waarschijnlijk de goedkoopste bron van vitamine A.
Smeerwortel is gekend als een vorm van instant compost om kalium te voorzien in de tuin. Smeerwortelgier bevat driemaal meer kalium dan stikstof, met in verhouding weinig fosfor. De ideale balans voor bloem- en vruchtdragende planten als tomaten. Het residu van de gier zorgt voor een snellere compostvertering.
De dunne bladeren, het hoog kalium- en allantoïnegehalte en de roestresistentie van de Bocking 14, maken het tot de meest geschikte Russische smeerwortelvariëteit in onze contreien.

Voedsel

Het is geweten dat smeerwortel de enige plant is die in staat is om vtamine B12 uit de bodem te betrekken. Dit vitaal vitamine ontbreekt in een strikt vegetarisch dieet.
In Engeland gebruikt men de jonge bladeren in salades of als spinazie of in soepen, vergelijkbaar met het gebruik van jonge brandnetels. Men zet er ook thee van of drinkt het als zomerdrank: een gemixt mengsel van verse bladeren, wat water, banaan of ander fruit.

Huismiddel

De Oude Grieken gebruikten de gewone smeerwortel reeds tegen bronchitis en bloedingen. De Romeinen kenden de wond-en breukhelende werking. In de zestiende eeuw was het een gangbare praktijk om via smeerwortel-compressen breuken te herstellen.In de twintigste eeuw ontdekten twee Britse artsen dat smeerwortel de stof allantoïne bevat, de hoofdverantwoordelijke van haar wondhelende eigenschappen, een stof die de groei van gezonde cellen stimuleert en een negatief effect heeft op kwaadaardige cellen.

Inhoudsstoffen

Slijmstoffen, allantoïne, tot 35% (stikstofhoudend) eiwit, vitaminen: betacaroteen, C, D, E, B1, B2, B3, B5, choline en B12
Mineralen en sporenelementen: calcium, kalium, fosfor, ijzer, jodium, cobalt, zink, selenium, magnesium, mangaan, natrium, tin en chroom
Sacchariden: inuline, fructose, glucose, zetmeel, gom, vezels

Gebruik

De 'gewone smeerwortel' staat op Lijst 1 van het KB kruiden van 27/8/1997, wat betekent dat het onder voorgedoseerde vorm niet vrij mag verkocht worden en inwendige toepassing enkel onder voorschrift en controle van een arts mag gebeuren.
Uitwendig kan smeerwortel ingezet worden voor slecht genezende, etterende, schaaf- en brandwonden.
Ook voor kloven, preventie en aanpak van zwangerschapsstriemen, acné, steenpuisten, zweren, insectenbeten, aambeien, kneuzingen, verzwikkingen, bandscheuren, ontwrichtingen, tenniselleboog, sportblessures, botbreuken.
Uitwendig gebruik gebeurt via omslagen, compressen, spoelingen, gorgelen, zalf of crême.
Wegens de celdelingbevorderende werking van smeerwortel wordt het in de cosmetica gebruikt in crêmes, zalven, shampoos, zepen en lotions om een soepele, strakke huid te bekomen.